Peer teaching
Men spreekt over peer teaching wanneer studenten, die bepaalde competenties reeds verworven hebben, worden ingeschakeld als student-lesgevers.
In de literatuur is er heel wat variatie te vinden in de terminologie over het betrekken van peers in het leerproces. Ook de invulling van deze termen is niet altijd eenduidig. Peer Learning beschrijft de algemene werkvorm waarin peers van elkaar leren zonder de directe tussenkomst van een docent. Bij Peer Teaching neemt een student uitdrukkelijk de specifieke rol van studentbegeleider op. De studenten nemen daarbij vaak één of meer functies over die gewoonlijk de lesgever vervult. Vanzelfsprekend leren studenten ook op informele wijze van elkaar. Ze kunnen autonoom activiteiten organiseren om elkaars leerproces te ondersteunen (bijv. samen moeilijke onderdelen doornemen, via online fora examenvragen uit voorgaande jaren bespreken,...). In deze didactische fiche gaat het enkel over de formele, bewust vooraf georganiseerde situaties waarin studenten leren van en door elkaar.
In kader van peer teaching maakt men vaak gebruik van de termen tutor en tutee: de tutor is de begeleidende student, de tutee is de begeleide student.
Er zijn verschillende constellaties voor peer teaching mogelijk afhankelijk van de groepsgrootte en al dan niet roterende rollen:
- Eén tutor met een groep tutees.
- Eén tutor met één tutee.
- Twee studenten die elk de rol van tutor en tutee afwisselend opnemen.
- Meerdere studenten die elk de rol van tutor en tutee afwisselend kunnen opnemen.
Daarnaast kan een onderscheid gemaakt worden tussen:
- Klasoverschrijdende of cross-level peer teaching: het leerproces van tutees wordt ondersteund door tutors uit een hoger jaar van de opleiding. De tutor staat in zijn studietraject verder dan de tutee.
- Klasinterne of same-level peer teaching: de tutor en tutee hebben dezelfde studie-evolutie. De tutor en de tutee hebben hier expliciet de intentie om elkaar te helpen en te ondersteunen in het bereiken van de leerdoelen.
Peer teaching is mogelijk binnen verschillende settings:
- Online setting: de taakgerichte samenwerking verloopt plaats- en/of tijdsonafhankelijk met online communicatie.
- Face-to-face setting: de tutor en de tutee ontmoeten elkaar in levende lijve.
De interventies van de tutor beperken zich niet louter tot vakinhoudelijke ondersteuning. Begeleidingsgedrag is ook dynamisch van aard: contextgerelateerde omstandigheden beïnvloeden het tutorgedrag (bijv. online setting, face-to-face setting, zwakkere studenten, moeilijke leerinhouden).
Wat zijn de voordelen van peer teaching?
Peer teaching kan het leerrendement verhogen. Effectonderzoek binnen face-to-face settings (overzichtsstudie Falchikov, 2001) toont verbeterde leerprestaties aan, zowel voor de begeleidende (tutor) als begeleide studenten (tutees). In de literatuur worden heel wat voordelen van peer teaching omschreven (Topping & Ehly, 1998; Whitman, 1988; Van Keer, 2002) zowel op cognitief, affectief als procesmatig vlak.
Cognitief vlak
- Bereiken van diepe verwerking.
- Verdieping van de leerinhouden.
- Ontwikkeling van vaardigheden die van belang zijn voor levenslang leren.
- Ontwikkeling van sociale en communicatieve vaardigheden.
- Ontwikkeling van samenwerkingsvaardigheden en zelfreflectievaardigheden.
Affectief vlak
- Verhoging van de motivatie van studenten bij het leren.
- Versterking van het zelfvertrouwen.
- Verhoging van het zelfgestuurd leren.
- Versterking van samenwerkend leren.
Procesmatig vlak
- Versterking van de sociale cohesie, wat de verbrokkeling van studentengroepen wegens sterk doorgevoerde flexibilisering kan tegengaan.
- Stimulatie van actief leren (sociaal-constructivisme).
- Leerproces binnenbrengen in een sociale context.
- Mogelijke kostenbesparing voor de opleiding (zie onderdeel “tips en valkuilen”);
- Optimaal benutten van de heterogene samenstelling van de studentengroep (zie didactische fiche 'differentiatie');
- Verhoging van de frequentie van feedbackmogelijkheden.
- Mogelijkheid tot aanpakken van individuele verschillen binnen een studentengroep.
- Verlaging van de leerdrempel: studenten ervaren een peer teaching-situatie vaak als veilig, waardoor ze sneller vragen stellen.
Voordelen voor de tutor
Het zijn zeker niet enkel de tutees die voordeel halen uit peer teaching. De stelling dat de tutor beter leert bij het uitleggen aan een medestudent dan wanneer louter gestudeerd wordt voor de eindevaluatie (Whitman, 1988), kan op verschillende wijzen verklaard worden:
- Zonder kennis geen kennisoverdracht: de tutor is verplicht om zich goed in te werken in de leerinhoud.
- Door een ander te helpen, helpt men zichzelf: de tutor krijgt het gevoel een sociale functie te vervullen, wat het zelfvertrouwen vergroot en motiveert tot studeren.
- Terugkoppeling: de tutors krijgen feedback en ondervinden in welke mate ze de leerinhouden beheersen.
- Beloning: de tutor ontvangt erkenning voor zijn peer teaching inspanningen.
Hoe peer teaching implementeren?
In de Arteveldehogeschool werd een stappenplan ontwikkeld voor de implementatie van peer teaching. Het uittekenen van peer teaching verloopt via volgende stappen:
Stap 1: Afbakening van probleemstelling, doelstelling en inhoud van peer teaching
Vragen die je jezelf kan stellen tijdens deze stap zijn:
- Met welk probleem/knelpunt/drempel word ik binnen mijn opleiding/opleidingsonderdeel geconfronteerd (bijv. “Wordt mijn opleidingsonderdeel als een buisvak gepercipieerd?”)
- Welke doelen stel ik mezelf om deze problemen aan te pakken?
- Biedt peer teaching de beste garantie om de vooropgestelde doelstellingen te bereiken? Zo ja, welke vorm van peer teaching?
- Welke inhouden willen we binnen de peer teaching betrekken?
- Welke opleidingsonderdelen of andere opleidingsstructuren moeten betrokken worden?
Stap 2: Identificatie van tutors en tutees
Vragen die je je kan stellen tijdens deze stap zijn:
- Welk profiel moeten tutees en tutors hebben om de gedefinieerde doelstelling te bereiken? Met andere woorden: “Welke doelgroep wil ik bereiken?” Verwachte begincompetenties kunnen bijvoorbeeld zijn: een bepaald opleidingsonderdeel gevolgd hebben, bepaalde sociale/cognitieve vaardigheden bezitten, een bepaalde score behaald hebben voor een bepaald opleidingsonderdeel, etc...
- Om de gestelde doelen te bereiken werf ik tutees en tutors op vrijwillige basis of betrek ik hen verplicht?
- Maakt het opnemen van de rol als tutor deel uit van een opdracht binnen een bepaald opleidingsonderdeel? Dit kan plaats krijgen binnen een opleidingsonderdeel waar competenties zoals communicatie, coaching of didactische vaardigheden aan bod komen.
- Welke eindcompetenties verwacht ik bij de tutees en tutors?
- Hoeveel tutees en tutors wil ik/kan ik betrekken bij de peer teaching?
- Welke constellatie van peer teaching (zie onderdeel “waaruit bestaat het”) geeft mij de beste garantie om de vooropgestelde doelstellingen te bereiken?
- Welke beloning voorzie ik voor de tutors? Extrinsieke beloning: financiële vergoeding, vrijstelling, studiepunten, bijkomend creditbewijs, of een intrinsieke beloning: status, verantwoordelijkheid, succeservaring, verwerven van bijkomende competenties,.etc…
- Welke beloning voorzie ik voor de tutees? Extrinsieke beloning: verhoogde slaagkansen, studiepunten of een intrinsieke beloning: ondersteuning, betrokkenheid, deep level learning, samenwerking,...
- Hoe zal ik de tutors voorbereiden op hun rol? (bijv.. “Voorzien ik een training?”, “Wordt een tutorhandleiding opgemaakt?”,...)
Stap 3: Concrete vormgeving van het onderwijs
Vragen die je je kan stellen tijdens deze stap zijn:
- Gezien de vooropgestelde doelen op welke wijze moet het contact tussen de tutor en tutees plaatsvinden? (face to face, begeleiding op afstand via email /online discussieforum of combinatie van face to face contacten met begeleiding op afstand)
- Welke (studie)tijd voorzie ik voor de peer teaching activiteiten?
- Wanneer plan ik de peer teaching in mijn onderwijsactiviteiten in (op vaste tijdstippen, op initiatief van de studenten, binnen of buiten het geroosterd contactonderwijs, etc...)?
- Wat is mijn rol als lesgever tijdens de uitvoering van de peer teaching (coachen van tutors, stimuleren van het leren, etc...)?
Stap 4: Praktische voorbereiding van de peer teaching
Vragen die je je kan stellen tijdens deze stap zijn:
- Op welke wijze rekruteer ik de tutors en/of tutees? bijv. “Maak ik gebruik van een selectieprocedure?”, “Schakel ik een selectiecommissie in?”, “Welke criteria stel ik voorop?”, “Maak ik gebruik van een screeningsinstrument?”, “Welke communicatiekanalen hanteer ik?”,...
- Welk trainingsschema stel ik op voor de tutors? (“Wat is de frequentie?”, “Wanneer organiseer ik de training?”, “Welke inhoud bied ik aan: heropfrissing van de leerinhouden, aanscherpen van didactische vaardigheden, inzetten van digitale leeromgeving, etc...?”)
- Welke inhoud geef ik aan de studiehandleiding voor tutors? (bijv. inhoudelijke doelstellingen van peer teaching, praktische organisatie, didactische tips,...) (zie didactische fiche 'studiewijzer')
- Welk begeleidingschema met tussentijdse opvolging stel ik op? (bijv. aanspreekpunt voor tutees indien ze moeilijkheden ervaren bij de samenwerking met de tutors, omschrijving van rol als lesgever, tijdsschema van de tussentijdse opvolging,...)
- Hoe, wat en wanneer communiceer ik aan de collegas, de tutees en de tutors (bijv. “Wat is het nut van peer teaching?”, “Wat zijn de praktische gevolgen?”, “Zijn er concrete good practices?”)?
Stap 5: Evaluatie van peer teaching
Vragen die je je kan stellen tijdens deze stap zijn:
- Op welke wijze kan ik nagaan of de beoogde doelstellingen van de peer teaching werden bereikt (schriftelijke of mondelinge bevraging, steekproef of gehele populatie, individueel of focusgroepen)?
- Wie betrek ik bij de evaluatie (tutors, tutees, begeleidende lesgevers, etc...)?
- Wanneer plan ik (tussentijdse) evaluatiemomenten?
- Wanneer communiceer ik de resultaten aan collega's, tutees, tutors?
- Indien nodig, wat moet er worden bijgestuurd?
Algemene voorwaarden voor het introduceren van peer teaching in de opleiding
Alvorens peer teaching succesvol te kunnen invoeren, wordt best aan een aantal voorwaarden voldaan. Onderstaande voorwaarden hebben betrekking op alle betrokken partijen (tutors, tutees, betrokken lesgevers, opleidingscoördinator, directie, etc...):
- De samenwerking en rolverdeling tussen tutor en tutees wordt als waardevol gepercipieerd.
- De betrokken partijen zijn het eens over de constellatie van peer teaching.
- De verwachtingen van studenten en lesgevers zijn besproken.
- Er heerst een klimaat van vertrouwen.
- Fouten maken of vragen naar ondersteuning wordt aanvaard.
- Negatieve ervaringen met gelijkaardige activiteiten worden besproken en praktische tips voor veranderingen worden meegenomen.
- Reflectieve discussies worden aangemoedigd.
Tutortraining
Niet het laten samenwerken op zich is bepalend, maar wel het soort communicatie tussen tutor en tutee en de mate van sturing van het leerproces is cruciaal. Toch is er weinig onderzoek voorhanden dat de effectiviteit van peer teaching toelicht als functie van het soort begeleiding en de kwaliteit ervan door de tutor.
Wel heerst overeenstemming over de noodzaak voor een voorafgaande training voor peer tutors om hun begeleidingsactiviteiten zo effectief mogelijk te maken voor alle betrokkenen. Zon training gaat in op de doelen en het opzet van het tutorproject en op de taken en verantwoordelijkheden van een tutor. De tutors zullen de tutees helpen om tot een beter begrip te komen van de leerinhouden en de tutees onderling tot samenwerking brengen. Een training bevat heel wat oefenmomenten waarin de tutors leren strategieën te hanteren zoals voorkennis oproepen, hoofdzaken en bijzaken onderscheiden, verbanden leggen, samenvatten, herformuleren, feedback geven,... De tutor leert ook dat hij niet alles zelf moet doen, maar de studenten kan aansporen om actief op zoek te gaan naar oplossingen en de inhoud diepgaand te verwerken.
Intervisiegesprekken voor tutors
Tutoren zijn vaak niet gewoon om activiteiten van de lesgever over te nemen. Daarom is het zeker nuttig om tussentijdse procesgerichte intervisiegesprekken met de tutors te organiseren. Tutors krijgen op die manier de kans om ervaringen uit te wisselen, problemen te signaleren en te reflecteren op de evolutie in hun taak en rol.
Tijdsinvestering van de lesgever
Soms wordt gesteld dat peer teaching de onderwijstaken van de lesgever verlicht, wat een besparing op de kost van het onderwijs zou kunnen betekenen. Peer teaching zou de lacune die ontstaat door een beperktere inzet van personeel tot op een zekere hoogte kunnen opvangen. Hierbij moet wel opgemerkt worden dat de implementatie van peer teaching ook voor bijkomend organisatorisch, voorbereidend en begeleidend werk zorgt.
Link met andere onderwijswerkvormen
Peer teaching kan ook impliciet vervat zitten in andere onderwijswerkvormen, zoals PGO en de jigsawmethode:
- Probleemgestuurd onderwijs met gebruik van de zevensprong (zie didactische fiche 'PGO Model Maastricht')
In PGO zoeken de studenten antwoorden op hun leervragen via zelfstudie. Ze nemen, vaak individueel, literatuur door. Bij een volgende bijeenkomst worden alle bevindingen gerapporteerd. In deze fase vindt peer teaching plaats. - Jigsawmethode (zie didactische fiche 'jigsaw')
Als de jigsawmethode gebruikt wordt, krijgen studenten een complexe taak die in deeltaken wordt opgesplitst. Vervolgens worden studenten ingedeeld in een aantal groepjes die de taak vanuit een specifieke invalshoek benaderen (fase 1). In een tweede fase worden de groepjes herschikt en zodanig samengesteld dat in elke groep leden zitten die de taak vanuit verschillende invalshoeken hebben bestudeerd. Verwacht wordt dat studenten in deze groep aan peer teaching doen en zo elkaar de bevindingen uit de eerste fase toelichten.
Mogelijkheid tot peer-assessment (zie didactische fiche 'peer-assessment')
Afhankelijk van het doel van peer teaching en de wijze van belonen van tutors en/of tutees, kan je ervoor opteren om peer-assessment in te voeren. Tutees kunnen de tutors feedback geven op vooropgestelde criteria (bijv. wijze van feedback geven, inhoudelijke ondersteuning, wijze van modereren in het online forum). Ook de tutors kunnen de tutees beoordelen (bijv. mate van deelname aan de online discussie, wijze van samenwerking). Communiceer op voorhand duidelijk de criteria en het doel van de peer-assessment (formatief of summatief). Het kan tevens interessant zijn om self- assessment in te voeren, zodat de tutor of tutee ook zichzelf beoordeelt op de vooropgestelde criteria.
De informatie uit deze didactische fiche is voor een groot deel gebaseerd op Stappenplan peer-assisted learning uit de Arteveldehogeschool.
Daarnaast werden volgende referenties gebruikt:
Boud, D., Cohen, R., & Sampson, J. (Eds.) (2001). Peer learning in Higher Education: learning from and with eachother. London: Kogan Page.
De Smet, M., Van Keer, H., Valcke, M. (2007). Peer tutoring in het hoger onderwijs. Een studie naar tutorgedrag binnen een online en face-to-face setting. Tijdschrift voor Hoger Onderwijs, 1, 32-44.
Falchikov, N. (2001). Learning together. Peer tutoring in higher education. Londen: Routler Falmer.
Salmon, G. (2000). E-moderating. The key to teaching and learning online. Londen: Kogan Page.
Topping, K. J. (1996). The effectiveness of peer tutoring in further and higher education: A typology and review of the literature. Higher education, 32, 321-345.
Topping, K. J., & Ehly, S. (1998). Peer-assisted learning. Lawrence Erlbaum Association, p. 47-52.
Van Keer, H. (2002). Een boek voor twee. Strategieën voor begrijpend lezen via peer tutoring. Antwerpen: Garant.
Whitman, N. (1988). To teach is to learn twice. ASHE-ERIC Higher Education Report, n4.